نشان ملی ايران زمين - شير و خورشيد جاودان

زنده ياد احمد کسروی در کتاب تاريخچه شير و خورشيد چنين مينويسد.

شاعران پارسی زبان درباره درفش و شير آن سرودةاند اما، استاد سخن، استاد ابواقاسم فردوسی در شاهنامه در بسيار جاها ياد درفش مينمايد و در دو جا درفشهای گوناگون سرداران ايران را يکايک می ستايد. نخستين جا در داستان رستم و سهراب است که هجير در پاسخ پرسشهای سهراب از يکايک سرداران ايران نام برده و درفش هر کدام را جداگانه می ستايد.

يکی زرد خورشيد پيکر درفش                سرش ماه زرين غلافش بنفش
زده پيش او پيل پيکر درفش                    بنزدش سواران زرينه کفش
يکی شير پيکر درفش بنفش                     درخشان گُهر در ميان درفش
درفشش ببين آژدها پيکر است             بر آن نيزه بر شير زرين سر است

دومين جا در داستان شمردن کيخسرو پهلوانان را، شعرهايی درباره درفشها دارد که برخی چون تکرار همان ستايشهاست که در شعرهای بالا ستوده از ياد آنها چشم می پوشم و برخی ديگر را که تکرار نيست در پايين می نگاريم:

يکی ماه پيکر درفش از برش              بابر اندر آورده تا به ابلق سرش
درفشی برآورده پيکر پلنگ                   همی از درفشش بيازيد جنگ

فردوسی شاهنامه را از روی نامه های باستان که از زمان ساسانيان بيادگار مانده بوده، سروده و اين يقين است که اين ستايشهای درفشها نيز از آن نامه های باستان است. پس نتيجه اين است که در زمان ساسانيان و پيش از آنان در ايران درفشهای گوناگون از زرد و سرخ و بنفش و سياه بکار برده و بر پرچم های ديبای آنها شکلهای گوناگون از خورشيد، ماه، شير، پلنگ، گرگ، گراز، پيل، اژدها، آهو و مرغ همای نگاشته و بر نوک آنها پيکرهايی از ماه و از شير، از سيمين و از زرين نصب می نموده اند.

نظامی گنجوی در مثنوی ليلی و مجنون که بگفته خود در سال ٥٨٤ سروده در داستان رزم نوفل با قبيله ليلی ميگويد:

خورشيد درفش ده زبانه                    چون صبح دميده دم نشانه
گشته ز می از درم چو دريا                  سنگ آبله رو تر از ثريا
هر شير سياه کايستاده                       چون مار سيه دهان گشاده
شيران سپاه در دريدن                  ديوان سپيد در دويدن

اين ابيات ميرساند که در زمان نظامی بر درفشها نقش خورشيد را با ده زبانه در گرداگردش و همچنين شکل شيرهای سياه را با دهانهای باز می نگاشتةاند. و اينکه گفتيم در زمان نظامی از اينجاست که ميدانستيم شاعر آگاهی از رنگ و نقش درفشهای تازيان بيابان نشين ننوشته و اين ستايش را از روی درفشهای زمان و سرزمين خود (ايران) برآورده است.

درباره آفتاب گذشته از اين بيتهای نظامی و شعرهای فردوسی دليل ديگری در دست نيست.

در دوران نادر شاه پرچم پادشاهی او از ابريشم و سرخ و زرد ساخته ميشد و بروی آن تصوير شيروخورشيد هم وجود داشت اما درفش ملي ايرانيان در اين زمان سه رنگ سبز و سفيد و سرخ با شيري در حالت نيمرخ و در حال راه رفتن داشته که خورشيدي نيمه بر آمده بر پشت آن بود و در درون دايره خورشيد نوشته بود: " المک الله " سپاهيان نادر در تصويري که از جنگ وي با محمد گورکاني، پادشاه هند، کشيده شده، پرچم سه گوش با رنگ سفيد در دست دارند که در گوشهً بالائي آن نواري سبز رنگ و در قسمت پائيتي آن نواري سرخ دوخته شده است. شيري با دم برافراشته به صورت نيمرخ در حال راه رفتن است و درون دايره خورشيد آن بازهم "المک الله" آمده است. بر اين اساس ميتوان گفت پرچم سه رنگ عهد نادر مادر پرچم سه رنگ فعلي ايران است. زيرا در اين زمان بود که براي نخستين بار اين سه رنگ بر روي پرچم هاي نظامي و ملي آمد.

در دوران آقامحمدخان قاجار، سر سلسلهً قاجاريان، چند تغيير اساسي در شکل و رنگ پرچم داده شد، يکي اين که شکل آن براي نخستين بار از سه گوشه به چهارگوشه تغيير يافت و دوم اينکه آقامحمدخان به دليل دشمني که با نادر داشت سه رنگ سبز و سفيد و سرخ پرچم نادري را برداشت و تنها رنگ سرخ را روي پرچم گذارد. دايره سفيد رنگ بزرگي در ميان اين پرچم بود که در آن تصوير شير و خورشيد به رسم معمول وجود داشت با اين تفاوت بارز که براي نخستين بار شمشيري در دست شير قرار داده شده بود.

 در عهد فتحعلي شاه قاجار، ايران داراي پرچمي دوگانه شد. يکي پرچمي يکسره سرخ با شيري نشسته و خورشيد بر پشت که پرتوهاي آن سراسر آن را پوشانده بود. نکته شگفتي آور اين که شير پرچم زمان صلح شمشير بدست داشت در حالي که در پرچم عهد جنگ چنين نبود. در زمان فتحعلي شاه بود که استفاده از پرچم سفيد رنگ براي مقاصد ديپلماتيک و سياسي مرسوم شد. در تصويري که يک نقاش روس از ورود سفير ايران " ابوالحسن خان شيرازي " به دربار تزار روس کشيده، پرچمي سفيد رنگ منقوش به شيروخورشيد و شمشير، پيشاپيش سفير در حرکت است. سالها بعد، اميرکبير از اين ويژگي پرچم هاي سه گانهً دورهً فتحعلي شاه استفاده کرد و طرح پرچم امروزي را ريخت. براي نخستين بار در زمان محمدشاه قاجار (جانشين فتحعلي شاه) تاجي بر بالاي خورشيد قرار داده شد. در اين دوره هم دو درفش يا پرچم به کار ميرفته است که بر روي يکي شمشير دو سر علي امام اول شيعيان و بر ديگري شيروخورشيد قرار داشت که پرچم اول درفش شاهي و دومي درفش ملي و نظامي بود.

ميرزا تقي خان اميرکبير، بزرگمرد تاريخ ايران، دلبستگي ويژه اي به نادرشاه داشت و به همين سبب بود که پيوسته به ناصرالدين شاه توصيه مي کرد شرح زندگي نادر را بخواند. اميرکبير همان رنگهاي پرچم نادر را پذيرفت، اما دستور داد شکل پرچم مستطيل باشد (بر خلاف شکل سه گوشه در عهد نادرشاه) و سراسر زمينه پرچم سفيد، با يک نوار سبز به عرض تقريبي ١٠ سانتي متر در گوشه بالائي و نواري سرخ رنگ به همان اندازه در قسمت پائين پرچم دوخته شود و نشان شيروخورشيد و شمشير در ميانه پرچم قرار گيرد، بدون آنکه تاجي بر بالاي خورشيد گذاشته شود. بدين ترتيب پرچم ايران تقريباٌ به شکل و فرم پرچم امروزي ايران درآمد.

با پيروزي جنبش مشروطه خواهي در ايران و گردن نهادن مظفرالدين شاه به تشکيل مجلس، نمايندگان مردم در مجلس هاي اول و دوم به کار تدوين قانون اساسي و متمم آن پرداختند. در اصل پنجم متمم قانون اساسي آمده بود: " الوان رسمي بيرق ايران، سبز و سفيد و سرخ و علامت شيروخورشيد است"، کاملا مشخص است که نمايندگان در تصويب اين اصل شتابزده بوده اند. زيرا اشارةاي به ترتيب قرار گرفتن رنگها، افقي يا عمودي بودن آنها، و اين که شيروخورشيد بر کدام يک از رنگها قرار گيرد به ميان نيامده بود. همچنين درباره وجود يا عدم وجود شمشير يا جهت روي شير ذکري نشده بود. به نظر ميرسد بخشي از عجله نمايندگان به دليل وجود شماري روحاني در مجلس بوده که استفاده از تصوير را حرام مي دانستند. نمايندگان نو انديش در توجيه رنگهاي به کار رفته در پرچم به استدلالات ديني متوسل شدند، بدين ترتيب که مي گفتند رنگ سبز، رنگ دلخواه پيامبر اسلام و رنگ اين دين است، بنابراين پيشنهاد ميشود رنگ سبز در بالاي پرچم ملي ايران قرار گيرد. در مورد رنگ سفيد نيز به اين حقيقت تاريخي استناد شد که رنگ سفيد رنگ مورد علاقه زرتشتيان است، اقليت ديني که هزاران سال در ايران به صلح و صفا زندگي کردةاند و اين که سفيد نماد صلح، آشتي و پاکدامني است و لازم است در زير رنگ سبز قرار گيرد. در مورد رنگ سرخ نيز با اشاره به ارزش خون شهيد در اسلام، بويژه امام حسين و جان باختگان انقلاب مشروطيت به ضرورت پاسداشت خون شهيدان اشاره گرديد. وقتي نمايندگان روحاني با اين استدلالات رويارو شدند و زمينه مساعد شد، نو انديشان حاضر در مجلس سخن را به موضوع نشان شير و خورشيد کشاندند و اين موضوع را اين گونه توجيه کردند که انقلاب مشروطيت در مرداد (سال ١٢٨٥ هجري شمسي ١٩٠٦ ترسايي) به پيروزي رسيد يعني در برج اسد(شير). از سوي ديگر چون اکثر ايرانيان مسلمان شيعه و پيرو علي هستند و اسدالله از القاب امام علي است، بنابراين شير هم نشانهً مرداد است و هم نشانهً امام اول شيعيان در مورد خورشيد نيز چون انقلاب مشروطه در ميانه ماه مرداد به پيروزي رسيد و خورشيد در اين ايام در اوج نيرومندي و گرماي خود است پيشنهاد ميکنيم خورشيد را نيز بر پشت شير سوار کنيم که اين شيروخورشيد هم نشانه علي باشد هم نشانه ماه مرداد و هم نشانه چهاردهم مرداد يعني روز پيروزي مشروطه خواهان و البته وقتي شير را نشانه پيشواي امام اول بدانيم لازم است شمشير ذوالفقار را نيز بدستش بدهيم. بدين ترتيب براي اولين بار پرچم ملي ايران به طور رسمي در قانون اساسي به عنوان نماد استقلال و حاکميت ملي مطرح شد.

در دوران گذشته و نيز پس از انقلاب مشروطه بر خورشيد چشم و ابرو و همچنين گيسو ميگذاردند، در حقيقت خورشيد چهره بانويي بود که گاهی نيز بر گونه او خال هم مينهادند. در زمان رضا شاه بزرگ به موجب بخشنامةای دستور داده شد که از گذاردن چشم و ابرو برای خورشيد خودداری و خورشيد را يک نيم دايره ساده با پرتو بنگارند و نيز به موجب فرهنگستان فارسی که بدستور رضا شاه نگارنده شده بود به جای نام بيرق نام پرچم برگزيده شد و شمشير نيز بدست راست شير نقش گرديد.

پرچمهايي که در زمان شاهنشاهی پهلوی از آن در جشنها، تشريفات نظامی و اداری، بهره برداری ميکردند به دو گروه بخش ميگردد:

پرچم پادشاهی و نظامی                      پرچم ملی       

در سال ٢٥١٦(١٣٣٦) نخست وزير وقت به پيشنهاد هياًتي از نمايندگان وزارت خانه هاي خارجه، آموزش و پرورش و جنگ طي بخش نامه اي ابعاد و جزئيات پرچم را مشخص کردند. بخش نامه ديگري در سال ٢٥١٧(١٣٣٧) که در مورد تناسب طول و عرض پرچم صادر شد و طي آن مقرر گرديد.

١-رنگ و وارنگ رسمی پرچم ايران از سه رنگ مساوی سبز و سپيد و سرخ و علامت شيروخورشيد تشکيل ميگردد، به طوری که رنگ سبز بالا و سپيد وسط و سرخ در پايين قرار خواهد گرفت.

٢-نقش شيروخورشيد به رنگ زرد طلايی در وسط پرچم روی قسمت سپيد و به قسمی رسم ميشود که سر شير به طرف چوب پرچم و شمشير به طور عمودی در دست راست شير قرار گرفته و پای شير به طرف رنگ سرخ، دُم شير به شکل قلاب کمر(اس ايتاليک) و يک خم به طرف بالا داشته و نگاه شير متمايل خواهد بود. خورشيد به طور نيم قرص در انتهای گردن و کمر شير واقع شده و اشعه های آن بايستی به سمت سر تجاوز نمايد. زير پای شير برابر شکل پرچم زير. رعايت نکات فوق در هر دو روی پرچم لازم ميباشد.

٣-پرچم نظامي به همان ترتيب و اندازه پرچم ايران بوده و فقط يک تاج پهلوی در بالای سر شيروخورشيد و دور شيروخورشيد يک دايرة برگ خرما (پالم) قرار گرفته و در قسمت فوقانی باز ميباشد و در پايين گرهی به شکل پروانه (پاپيون) زده شده.

٤-نسبت عرض به طول پرچم ايران ٤ به ٧ خواهد بود و ابعاد آن بنا بر احتياجات با توجه به مکانی که نصب ميگردد به اندازه ابعادی که در حکم دولت شاهنشاهی آمده خواهد بود ، مگر در موارد استثنايي که با در نظر گرفتن نسبت فوق (٤ به ٧) پرچمهای مورد نياز بنا به پيشنهاد وزارتخانه مربوطه و تصويِب هيئت وزيران تهيه خواهد شد.

٥- چون تا کنون در موسسات و بنگاه ها و اماکن ملی از پرچمهای بدونه علامت شيروخورشيد استفاده ميشد لذا مقرر ميگردد که موسسات غير دولتی نيز در مواقع لزوم از پرچم شيروخورشيد استفاده نموده و فقط برای تزيين آن هم به طور افقی يا با زاوية ٤٥ درجه از نوار يا پارچة سه رنگ زمينه پرچم ايران استفاده نمايند.

تبصرة يک و دو هم آمده که در مورد نمايندگيهای شاهنشاهی بيرون از ايران و وزارتخانه ها و موسسات وابسته به دولت گفتگو کرده و دستور ميدهد.

بعد از آشوب رژيم آخوندی شيرو خورشيد از روی پرچم ملی برداشته شد. جالب توجه است که اکثر بظاهر روشنفکران آن زمان و اکنون برای نداشتن اطلاعات کافی در مورد شيرو خورشيد، آن را وابسته به رژيم پادشاهی دانسته و چون با راحتی و آسايش مردم در ستيز، و خصومت با پادشاه و رژيم پادشاهی که تمام وجود آنان را فراگرفته با آخوند در اين مورد همکاری کردند و ميکنند و بنا درست آن را وابسته به پادشاه شمردند و اين سمبل کهن را که هيچ پيوندی به هيچ نوعي از حکومت يا پادشاهی ندارد از روی پرچم ايران برداشته شد و اکنون هم از برگشت آن اين کسان ضد ايران و ايرانی جلوگيری ميکنند.

زحماتی که دليران ايرانی تا کنون کشيدند بر همگان اين قبول آمده که پرچم ملی و درست ايران همان پرچم سه رنگ شيروخورشيد نشان ايران است، از شما انتظار ميرود که هميشه پرچم شيروخورشيد را بر سينه به نمايش در آريد. پرچم شيروخورشيد تا آزادی ايران به همين شکل برجاست اما در آينده اسلحه ايرانيان همان بازگشت به گذشته و خرد ايرانی ميباشد بنا بر اين جايي که خرد است احتياجی به شمشير که سمبل کشتار ديگران است نيست. اميد ميرود نمايندگان مردم يا شمشير را از روی پرچم برداشته يا بجای شمشير خميده تازی شمشير بلند راست ايرانی بدست شير دهند.

اين پرچم سه رنگ شيروخورشيد پُر افتخار ايران که به رايگان بشما هديه داده شد انسانی ميهن دوست بنام کدبان رضا پزيرفتن که تمام هزينه آن را بپردازند. سپاسگزاريم برای اين کار ميهن پرستانه ايشان.

مرداويج زياری

جمعيت خرد پيشةگان ريشةای ايران   www.awti.org